{"id":374,"date":"2015-05-31T09:43:52","date_gmt":"2015-05-31T06:43:52","guid":{"rendered":"http:\/\/www.mbirekul.com\/?p=374"},"modified":"2015-05-31T09:43:52","modified_gmt":"2015-05-31T06:43:52","slug":"osmanli-egitim-sistemi-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.mbirekul.com\/?p=374","title":{"rendered":"OSMANLI E\u011e\u0130T\u0130M S\u0130STEM\u0130 -3-"},"content":{"rendered":"

Osmanl\u0131 Devleti’nde E\u011fitim Hizmetlerinin Finansman\u0131<\/strong><\/p>\n

Modern devlet maliyesinin \u00fcstesinden gelmekte zorland\u0131\u011f\u0131 konular\u0131n ba\u015f\u0131nda e\u011fitim hizmetlerinin finansman\u0131 meselesi gelmektedir. Temel e\u011fitimden y\u00fcksek dereceli okullara kadar her seviyede e\u011fitim faaliyetlerinin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi i\u00e7in gerekli finansman\u0131n sa\u011flanmas\u0131 devlet b\u00fct\u00e7elerine b\u00fcy\u00fck bir y\u00fck olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu nedenle, ek vergi ve fonlar\u0131n ihdas\u0131 ya da e\u011fitim hizmetlerini fiyatland\u0131rmak suretiyle maliyetinin en az\u0131ndan bir k\u0131sm\u0131n\u0131n bu hizmetten istifade edenler taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanmas\u0131 gibi yollara ba\u015fvurulmaktad\u0131r.<\/p>\n

Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde modernle\u015fme-bat\u0131l\u0131la\u015fma \u00f6ncesi klasik d\u00f6neminde e\u011fitim hizmetlerinin finansman\u0131 nas\u0131l oldu\u011fu \u00e7ok dikkat \u00e7ekmektedir.
\nKlasik d\u00f6nem Osmanl\u0131 e\u011fitim sisteminde mesleki ve teknik e\u011fitimin usta-\u00e7\u0131rak ili\u015fkisi \u015feklinde lonca te\u015fkilat\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde, asken e\u011fitimin ise ocak gelene\u011fi ve t\u0131mar sistemi<\/p>\n

i\u00e7erisinde ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi s\u00f6ylenebilir. Saray\u0131n bir alt birimi mahiyetinde olan ve \u00fcst d\u00fczey y\u00f6netici kadrolar\u0131n yeti\u015ftirildi\u011fi Enderun Mektebi’ni \u00a0de istisna etti\u011fimiz takdirde kurumsalla\u015fm\u0131\u015f olarak tan\u0131mlanabilecek e\u011fitim faaliyetinin mektep ve medrese e\u011fitimi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclecektir. Ayr\u0131ca birer yayg\u0131n e\u011fitim merkezi olarak tan\u0131mlayabilece\u011fimiz mescid, cami, tekke gibi m\u00fcesseseler de bu tebli\u011fin kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda tutulacakt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu tebli\u011fde mektep ve medreseler eliyle y\u00fcr\u00fct\u00fclen e\u011fitim faaliyetlerinin finansman\u0131 meselesi incelenecektir.<\/p>\n

Osmanl\u0131 Devleti’nin klasik d\u00f6neminde e\u011fitim ve sa\u011fl\u0131k hizmetleri ile din ve k\u00fclt\u00fcrel faaliyetlerin finansman\u0131 i\u00e7in b\u00fct\u00e7eden do\u011frudan bir kaynak ayr\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu durumda, devlet b\u00fct\u00e7esinden herhangi bir kaynak ayr\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 halde zikredilen hizmetlerin finansman\u0131n\u0131n nas\u0131l sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 sorusu g\u00fcndeme gelmektedir.<\/p>\n

Osmanl\u0131 cemiyetinde bu gibi hizmetlerin finansman\u0131n\u0131n, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc sekt\u00f6r olarak adland\u0131r\u0131lan, daha \u00e7ok ba\u011f\u0131ms\u0131z \u0130ktisadi birimler \u015feklinde te\u015fkilatlanm\u0131\u015f olan vak\u0131flar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir<\/p>\n

Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar , vak\u0131f gelirlerinin Osmanl\u0131 mali sistemi i\u00e7indeki oran\u0131n\u0131n 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda yakla\u015f\u0131k %12’lik bir paya sahip oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Bu oran\u0131n 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda %20’lere kadar y\u00fckseldi\u011fi kaydedilmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla vak\u0131flar\u0131n kar imkan\u0131 bulunmayan ya da kar marj\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131 nedeniyle iktisadi a\u00e7\u0131dan yat\u0131r\u0131m\u0131n cazip olmad\u0131\u011f\u0131 e\u011fitim. sa\u011fl\u0131k, k\u00fclt\u00fcrel ve dini faaliyetlerin finansman\u0131nda \u00f6nemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u00d6zellikle b\u00fcy\u00fck vak\u0131flar b\u00fcnyesinde bu faaliyetlerin tamam\u0131na veya \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131na imkan sa\u011flayan m\u00fcesseselerin bulundu\u011fu ve b\u00fct\u00fcn faaliyetlerin ortak bir \u015fekilde y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu tebli\u011fde, vak\u0131f m\u00fcessesesi ve di\u011fer faaliyet ve hizmetlerinden sarf-\u0131 nazarla sadece e\u011fitim faaliyetlerine y\u00f6nelik finansman deste\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelenecektir. Ancak, bu konunun daha iyi anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in vak\u0131f sisteminin \u0130\u015fleyi\u015fini k\u0131saca \u00f6zetlemek faydal\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

I. Vak\u0131f Sisteminin Mali Kaynaklar\u0131:<\/strong><\/p>\n

\u00c7e\u015fitli hizmetlerin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesinde finansman deste\u011f\u0130 sa\u011flayan vak\u0131flar\u0131n kurulu\u015f a\u015famas\u0131nda iki ana kaynaktan beslendikleri g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunlardan birincisi devlet kaynaklar\u0131ndan yap\u0131lan tahsislerdir ki bu \u015fekilde kurulan vak\u0131flar daha \u00e7ok ba\u015fta padi\u015fahlar ve Osmanl\u0131 hanedan\u0131 mensuplar\u0131 olmak \u00fczere devlet adamlar\u0131 taraf\u0131ndan kurulanlard\u0131r. \u0130rsadi vak\u0131f ya da tahsisat vak\u0131flar\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan bu nevi vak\u0131flar\u0131n temel \u00f6zellikleri devletin birtak\u0131m mali imkanlar\u0131n\u0131n kurulan vakfa aktar\u0131lmas\u0131 ve elde edilen gelirlerin vakf\u0131n vakfiyede belirtilen faaliyetlerinin finansman\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu yolla vak\u0131f kurma faaliyetinin devlet adamlar\u0131 aras\u0131nda bir gelenek halinde devam ettirildi\u011fi ve \u00f6zellikle \u015fehirlerin ihtiya\u00e7 duydu\u011fu dini, ilmi, s\u0131hhi ve k\u00fclt\u00fcrel hizmetler i\u00e7in altyap\u0131 sa\u011flanmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynayan k\u00fclliyelerin vak\u0131f \u015feklinde olu\u015fturuldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir .<\/p>\n

Vak\u0131f sisteminin \u0130kinci kayna\u011f\u0131n\u0131 Osmanl\u0131 hanedan\u0131 ve devlet ricali d\u0131\u015f\u0131nda kalan ahalinin ”sadaka-i cariye” anlay\u0131\u015f\u0131yla kurduklar\u0131 vak\u0131flar olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu nevi vak\u0131flar hacim itibariyle daha m\u00fctevaz\u0131 olmakla beraber say\u0131lar\u0131n\u0131n binlerle ifade edildi\u011fi 6 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda toplam olarak \u00f6nemli bir hacme ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclecektir .Bu iki kaynaktan devaml\u0131 olarak beslenen ve as\u0131rlar boyunca k\u00fcm\u00fclatif olarak b\u00fcy\u00fcyen vak\u0131f sistemi belirtilen hizmetler i\u00e7in \u00f6nemli bir finansman kayna\u011f\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur.<\/p>\n

Bir vakf\u0131n kurulu\u015funda takip edilen yol ana hatlar\u0131yla \u015f\u00f6yledir. Vak\u0131f kurucusu (vak\u0131f) finansman\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 herhangi bir hizmet birimini ( cami, mektep, medrese, \u0130maret vb .) in\u015fa ettirir .Daha sonra bu m\u00fcessesenin cari giderlerini asgari d\u00fczeyde kar\u015f\u0131layacak miktarda gelir temin edecek kaynaklar tahsis eder. Bu kaynaklar genellikle arazi, ya da ev, d\u00fckkan, \u00c7ar\u015f\u0131, imalathane, han, hamam gibi gayri menkullerden veya nakit paradan olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

S\u00f6zkonusu vakf\u0131n idaresi i\u00e7in bir idareci (m\u00fctevelli) tayin edilir ve vakf\u0131n nizamnamesi (vakfiye) d\u00fczenlenir. Vakfiyede vakf\u0131n kurulu\u015f amac\u0131, mal varl\u0131\u011f\u0131, gelirlerinin miktar\u0131, kimler taraf\u0131ndan nas\u0131l idare edilece\u011fi, istihdam edilecek personelin say\u0131s\u0131, vak\u0131flar\u0131 ve \u00fccretleri, di\u011fer i\u015fletme masraflar\u0131 gibi konular ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde kaydedilir .Vakfiyenin tescili ile birlikte h\u00fckmi \u015fahsiyet haline gelen vak\u0131f, idari ve iktisadi a\u00e7\u0131dan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir kurum olarak kurulu\u015f amac\u0131na uygun bir \u015fekilde faaliyetlerini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr .<\/p>\n

Vakfiyede belirtilen \u015fartlara ve mer’i hukuki normlara uygun bir \u015fekilde idare edildi\u011fi s\u00fcrece normal \u015fartlar alt\u0131nda vakf\u0131n idare ve i\u015fleyi\u015fine d\u0131\u015far\u0131dan m\u00fcdahale edilmesi s\u00f6zkonusu de\u011fildir. Sadece kad\u0131lar\u0131n ya da vakfiyede belirtilmi\u015f olan g\u00f6revlilerin vak\u0131f \u00fczerinde nezaret yetkisi vard\u0131r ki, bu da vakf\u0131n kurulu\u015f amac\u0131na uygun olarak i\u015fletilmesini temine ve kaynaklar\u0131n\u0131n istismar edilmeden yerinde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaya y\u00f6nelik bir yetkidir. Bu \u015fekilde idari a\u00e7\u0131dan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir yap\u0131ya sahip olan vak\u0131flar vakfiyelerinde belirlenmi\u015f olan kurulu\u015f ama\u00e7lar\u0131na g\u00f6re kendi b\u00fcnyelerindeki e\u011fitim, sa\u011fl\u0131k, k\u00fclt\u00fcr ve din faaliyetlerinin icras\u0131na altyap\u0131 olu\u015fturan hizmet birimlerinin ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131 her t\u00fcrl\u00fc finansman ihtiyac\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131nda hemen hemen yegane m\u00fcracaat merciidir.<\/p>\n

Ana hatlar\u0131yla vak\u0131f kurumunun i\u015fleyi\u015fini \u00f6zetledikten sonra tebli\u011fimizin konusu olan e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n yani mektep ve medreselerin kurulu\u015fundan itibaren nas\u0131l finanse edildi\u011fi konusunu izleyebiliriz. Ancak, \u00f6zellikle b\u00fcy\u00fck vak\u0131flarda e\u011fitim m\u00fcesseseleri ile ilgili kay\u0131tlar\u0131n ilgili vakf\u0131n b\u00fcnyesinde yer alan di\u011fer hizmet birimlerine ait kay\u0131tlarla birlikte tutuldu\u011fu dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bunlar\u0131 tamamen birbirinden ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6z\u00fckmemektedir. Dolay\u0131s\u0131yla \u00f6ncelikli hedef e\u011fitim m\u00fcesseselerinin finansman\u0131 konusunu i\u015flemek olmakla birlikte kaynaklar\u0131n durumuna ba\u011fl\u0131 olarak zaman zaman bunun d\u0131\u015f\u0131na da \u00e7\u0131kar\u0131lacakt\u0131r. Konu, kurulu\u015f giderleri ve i\u015fletme giderleri ba\u015fl\u0131klar\u0131 alt\u0131nda ele al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n

    \n
  1. Kurulu\u015f Giderleri:<\/strong>\n

    Kurulu\u015f giderleri arsa temini, binalar\u0131n in\u015fas\u0131 ve tefri\u015fi ile ilgili yap\u0131lan harcamalardan olu\u015fmaktad\u0131r. Bu gibi harcamalar do\u011frudan vakf\u0131n kurucusu taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanmaktad\u0131r. \u00d6mer L\u00fctfi Barkan’\u0131n S\u00fcleymaniye K\u00fclliyesi’nin in\u015faat\u0131na ait muhasebe kay\u0131tlar\u0131na dayanarak verdi\u011fi bilgilere g\u00f6re, in\u015faat masraf1ar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc padi\u015fah\u0131n hususi hazinesinden \u00e7\u0131kar\u0131lan para ile \u00f6denmi\u015ftir. Bu durum vakfiyelerde ”etyab-\u0131 eksab\u0131ndan, ”ahlas-\u0131 emvalinden” gibi tabirlerle ya da ”bina etti\u011fi”, ”in\u015fa etti\u011fi”, ”b\u00fcnyad eyledi\u011fi” gibi ifadelerle belirtilmektedir .<\/p>\n

    Vak\u0131f kurucular\u0131n\u0131n \u00f6ncelikli olarak vakf\u0131n yapaca\u011f\u0131 faaliyetler i\u00e7in ihtiya\u00e7 duyulacak binalar\u0131n in\u015fas\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdiklerini s\u00f6yleyebiliriz. Bu a\u00e7\u0131dan genellikle camii, imaret ve sair birimleri ihtiva eden k\u00fclliyelerin bir par\u00e7as\u0131 olarak, bazen de m\u00fcstakil olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen e\u011fitim kurumlar\u0131, yani mektep ve medreseler, temin edilen arsalar \u00fczerinde, bina ve m\u00fc\u015ftemilat\u0131n\u0131n in\u015faat\u0131 tamamlanarak kurulan vakf\u0131n m\u00fctevellisine teslim edilmektedir. Medrese binalar\u0131 daha \u00e7ok talebelerin bar\u0131nma ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re d\u00fczenlenmekte, cami ya da mescitler de dershane olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r .Bu a\u00e7\u0131dan cami ve mescitlerin de e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak kabul edilmesi gerekir .Medreselerin b\u00fcnyesinde veya cami i\u00e7lerinde vakf\u0131n kurucusu taraf\u0131ndan ya da sonradan yap\u0131lan ba\u011f\u0131\u015flarla olu\u015fturulan ve ihtiya\u00e7 duyulacak eserlerin yer ald\u0131\u011f\u0131 k\u00fct\u00fcphaneler de bulunmaktad\u0131r. Sonralar\u0131 bu k\u00fct\u00fcphanelerin ilgi ve ihtiyaca ba\u011fl\u0131 olarak m\u00fcstakil binalara kavu\u015ftuklar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

    Zikredilen b\u00fct\u00fcn bu tesislerin kurulu\u015f masraflar\u0131n\u0131n \u00f6ncelikli olarak vakf\u0131n kurucusu taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Ancak, vakf\u0131n kurucusunun servetinin ya da \u00f6mr\u00fcn\u00fcn yeterli olmamas\u0131 veya ba\u015fka sebeplerden dolay\u0131 gerekli olan mali imkanlar\u0131n sa\u011flanamamas\u0131 durumunda ortaya \u00e7\u0131kan a\u00e7\u0131\u011f\u0131n, genellikle vak\u0131f\u0131n da yak\u0131n\u0131 olan ba\u015fka \u015fah\u0131slar taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bir \u00f6rnek olarak, \u00dcsk\u00fcdar’da bir cami ile birlikte kervansaray, mektep ve imaret yapt\u0131rm\u0131\u015f olan Kanuni’nin zevcelerinden G\u00fclfem Hatun’un sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda tamamlayamad\u0131\u011f\u0131 vak\u0131flar\u0131n\u0131 daha sonra bizzat Kanuni’nin ikmal ettirdi\u011fi kaydedilmektedir.<\/li>\n<\/ol>\n

    III. \u0130\u015fletme Giderleri:<\/strong><\/p>\n

    Binalar\u0131 ve m\u00fc\u015ftemilat\u0131n\u0131n in\u015faat\u0131 tamamlanan e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n kurulu\u015f ama\u00e7lar\u0131na y\u00f6nelik olarak yapacaklar\u0131 faaliyetler birtak\u0131m harcamalar\u0131 gerektirmektedir ki bunlar i\u015fletme giderleri olarak m\u00fctalaa edilebilir. Bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda \u00f6\u011fretim elemanlar\u0131 ile istihdam edilen di\u011fer personelin \u00fccretleri yan\u0131nda \u00f6\u011frencilerin ia\u015fe ve ibate ihtiya\u00e7lar\u0131na y\u00f6nelik harcamalar, binalar\u0131n tamir ve bak\u0131m masraflar\u0131 ile yap\u0131lan faaliyetin mahiyet ve hacmine g\u00f6re ortaya \u00e7\u0131kan di\u011fer giderler say\u0131labilir.<\/p>\n

    \u0130lgili m\u00fcesseselerin faaliyetlerine ba\u011fl\u0131 olarak yap\u0131lan her t\u00fcrl\u00fc harcama vakf\u0131n kurucusunun \u00f6nceden belirledi\u011fi ve vakfiyede ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde kaydedilen prensipler \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015ftirilir. B\u00fct\u00fcn bu giderler vak\u0131f taraf\u0131ndan vakfedilmi\u015f olan gelir kaynaklar\u0131ndan elde edilen gelirler vas\u0131tas\u0131yla kar\u015f\u0131lan\u0131r. Burada \u015fu hususu da belirtmekte fayda vard\u0131r. Vak\u0131f taraf\u0131ndan vakf\u0131n kullan\u0131m\u0131na tahsis edilmi\u015f olan gelirler genellikle vakf\u0131n ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak d\u00fczeydedir. Hatta \u00e7o\u011fu vakf\u0131n, giderlerini kar\u015f\u0131lad\u0131ktan sonra da ortaya \u00e7\u0131kabilecek ola\u011fan\u00fcst\u00fc durumlar veya ba\u015flang\u0131\u00e7ta hesaba kat\u0131lmayan ilave harcamalar i\u00e7in bir ihtiyat fonu olu\u015fturacak d\u00fczeyde gelir fazlas\u0131 vard\u0131r ki buna zevaid denilmektedir. \u015eimdi, i\u015fletme giderlerini ana ba\u015fl\u0131klar halinde inceleyelim:<\/p>\n

    III. \u0130\u015fletme Giderleri:<\/strong><\/p>\n

    Binalar\u0131 ve m\u00fc\u015ftemilat\u0131n\u0131n in\u015faat\u0131 tamamlanan e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n kurulu\u015f ama\u00e7lar\u0131na y\u00f6nelik olarak yapacaklar\u0131 faaliyetler birtak\u0131m harcamalar\u0131 gerektirmektedir ki bunlar i\u015fletme giderleri olarak m\u00fctalaa edilebilir. Bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda \u00f6\u011fretim elemanlar\u0131 ile istihdam edilen di\u011fer personelin \u00fccretleri yan\u0131nda \u00f6\u011frencilerin ia\u015fe ve ibate ihtiya\u00e7lar\u0131na y\u00f6nelik harcamalar, \u00a0binalar\u0131n tamir ve bak\u0131m masraflar\u0131 ile yap\u0131lan faaliyetin mahiyet ve hacmine g\u00f6re ortaya \u00e7\u0131kan di\u011fer giderler say\u0131labilir.<\/p>\n

    \u0130lgili m\u00fcesseselerin faaliyetlerine ba\u011fl\u0131 olarak yap\u0131lan her t\u00fcrl\u00fc harcama vakf\u0131n kurucusunun \u00f6nceden belirledi\u011fi ve vakfiyede ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde kaydedilen prensipler \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015ftirilir. B\u00fct\u00fcn bu giderler vak\u0131f taraf\u0131ndan vakfedilmi\u015f olan gelir kaynaklar\u0131ndan elde edilen gelirler vas\u0131tas\u0131yla kar\u015f\u0131lan\u0131r. Burada \u015fu hususu da belirtmekte fayda vard\u0131r. Vak\u0131f taraf\u0131ndan vakf\u0131n kullan\u0131m\u0131na tahsis edilmi\u015f olan gelirler genellikle vakf\u0131n ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak d\u00fczeydedir. Hatta \u00e7o\u011fu vakf\u0131n, giderlerini kar\u015f\u0131lad\u0131ktan sonra da ortaya \u00e7\u0131kabilecek ola\u011fan\u00fcst\u00fc durumlar veya ba\u015flang\u0131\u00e7ta hesaba kat\u0131lmayan ilave harcamalar i\u00e7in bir ihtiyat fonu olu\u015fturacak d\u00fczeyde gelir fazlas\u0131 vard\u0131r ki buna zevaid denilmektedir. \u015eimdi, i\u015fletme giderlerini ana ba\u015fl\u0131klar halinde inceleyelim:<\/p>\n

    A. Personel giderleri ve \u00fccret politikas\u0131:<\/strong><\/p>\n

    Vak\u0131flar\u0131n ba\u015fta vakf\u0131n y\u00f6neticisi konumunda olan m\u00fctevelli olmak \u00fczere b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne ve faaliyet alanlar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak say\u0131lar\u0131 de\u011fi\u015fen idari personel ve hizmetliyi istihdam etti\u011fi bilinmektedir. Fatih, S\u00fcleymaniye gibi b\u00fcy\u00fck vak\u0131flarda istihdam edilen personel say\u0131s\u0131 olduk\u00e7a y\u00fcksek rakamlara ula\u015fmaktad\u0131r. S\u00fcleymaniye vakfiyesinde kaydedilen g\u00f6revlilerin say\u0131s\u0131 759’dur.<\/p>\n

    Medreselerde istihdam edilen personelin ba\u015f\u0131nda m\u00fcderris, muallim, muid ve halife gibi isimlerle an\u0131lan \u00f6\u011fretim kadrosu gelmektedir. M\u00fcderrislerin \u00fccretleri di\u011fer personel \u00fccretleri ile mukayese edildi\u011finde olduk\u00e7a y\u00fcksektir. Osmanl\u0131 medreselerinin kendi aras\u0131nda bir derecelendirmeye tabi tutuldu\u011fu ve bir m\u00fcderrisin \u00fccretinin bulundu\u011fu medreseye g\u00f6re belirlenmi\u015f g\u00fcnl\u00fck bir miktar\u0131n\u0131n oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

    Medreseyi bitirdikten sonra m\u00fcderrisli\u011fe ba\u015flayan bir ki\u015fi, alt d\u00fczeydeki medreselerden itibaren terakki edecek s\u0131ras\u0131yla yirmili, otuzlu, k\u0131rkl\u0131, ellili, altm\u0131\u015fl\u0131 ve altm\u0131\u015f \u00fcst\u00fc medreselerde ders verirdi. Derecenin y\u00fckselmesi ayn\u0131 zamanda \u00fccretin de artmas\u0131 demektir. Dolay\u0131s\u0131yla, gelinen her merhalede g\u00fcnl\u00fck \u00fccretin de artt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu durum, m\u00fcderris \u00fccretlerinin piyasa \u015fartlar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak birikime ve tecr\u00fcbeye endeksli oldu\u011funu, kaliteye g\u00f6re artan bir \u00fccret sisteminin benimsendi\u011fini g\u00f6stermektedir. Konuyla ilgili bir \u00f6rnekte, Vakf-\u0131 S\u00fcleyman A\u011fa b. Abd\u00fclmuin’in \u015fart-\u0131 Vak\u0131f k\u0131sm\u0131nda ”muallim h\u00fcsn-i ta’lim, h\u0131fzetmeye kadir olursa ciheti yevmi be\u015f ak\u00e7e ola ve illa yevmi \u00fc\u00e7’ ak\u00e7e ola ve halife dahi h\u00fcsn-i hat yazma\u011fa kadir olursa vazifesi \u00fc\u00e7 ak\u00e7e ve illa yevmi iki ak\u00e7e ola” denilmektedir. S\u00fcleymaniye vakfiyesinde m\u00fcderrislerin g\u00fcnl\u00fck \u00fccretleri, medreselerde g\u00f6revli olanlar i\u00e7in 60 ak\u00e7e, dar\u00fc’l-hadis’de g\u00f6revli m\u00fcderris ve muhaddisler i\u00e7in 50 ak\u00e7e, t\u0131p medresesinde g\u00f6revli m\u00fcderrisler i\u00e7in 20 ak\u00e7e olarak tesbit edilmi\u015f, mektepte g\u00f6revli muallimin \u00fccreti ise 8 ak\u00e7e olarak belirlenmi\u015ftir.<\/p>\n

    M\u00fcderrisler d\u0131\u015f\u0131nda kalan muid ve halifeler ise yard\u0131mc\u0131 \u00f6\u011fretim kadrosu olarak vazife yapan ki\u015filerdir .Asistan olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fimiz muid ve halifelerin \u00fccretleri m\u00fcderrislere oranla olduk\u00e7a m\u00fctevaz\u0131 d\u00fczeyde olmakla birlikte piyasa \u015fartlar\u0131nda makul denilebilecek d\u00fczeylerdedir. S\u00fcleymaniye Medreseleri’nde g\u00f6revli muidlerin her biri i\u00e7in g\u00fcnl\u00fck 5 ak\u00e7e, mektepte g\u00f6revli halife i\u00e7in ise 3 ak\u00e7e \u00fccret tayin edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

    Bunlar\u0131n yan\u0131nda k\u00fct\u00fcphanesi bulunan medreselerde ihtiyaca g\u00f6re k\u00fct\u00fcphaneci (haf\u0131z-\u0131 k\u00fct\u00fcb) bulunabildi\u011fi gibi, katib, bevvab (kap\u0131c\u0131), hadim (hizmetli), ferra\u015f (temizlik\u00e7i), kennas-\u0131 hela (tuvalet temizlik\u00e7isi), siraci (kandilci), noktac\u0131 (devam\u0131 kontrol eden g\u00f6revli) gibi g\u00f6revliler de bulunmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n \u00fccretleri de yine yapacaklar\u0131 i\u015fin durumuna ve vakf\u0131n mali imkanlar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fiklik arz etmekle birlikte piyasa \u015fartlar\u0131na uygun seviyededir. S\u00fcleymaniye vakfiyesinde medreselerde g\u00f6revli bevvab, ferra\u015f, kennas-\u0131 hela, siraci gibi g\u00f6revliler i\u00e7in 2’\u015fer ak\u00e7e, noktac\u0131 i\u00e7in 3 ak\u00e7e gibi \u00fccretler tayin edilmi\u015ftir.<\/p>\n

    M\u00fcderris ve di\u011fer g\u00f6revlilerin vas\u0131flar\u0131 ve yapacaklar\u0131 i\u015flerin yan\u0131nda kendilerine verilecek olan \u00fccretler de vakf\u0131n kurulu\u015fu esnas\u0131nda vakfiyede belirtilmekte ve belirlenen miktarlara titizlikle uyuldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Konuyla ilgili bir \u00f6rnekte, Mahmud Pa\u015fa Medresesi’ne, m\u00fcderrisin \u00fccreti vakfiyede 50 ak\u00e7e olarak belirlendi\u011fi halde, 952\/1545-1546 y\u0131l\u0131nda vak\u0131f\u0131n \u015fart\u0131na ayk\u0131r\u0131 olarak Rumeli Kazaskeri \u00e7ivizade taraf\u0131ndan 40 ak\u00e7e \u00fccretle tayin edilen Hasan Bey’in \u00fccreti, yap\u0131lan tefti\u015f sonucunda konunun padi\u015faha arz edilmesi \u00fczerine yine 50 ak\u00e7eye \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

    E\u011fitim kadrosunun gelirlerinin \u00fccretleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 ve ilave birtak\u0131m gelirlere de sahip olduklar\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u00d6zellikle vak\u0131flarda yayg\u0131n olarak g\u00f6r\u00fclen g\u00fcnl\u00fck, haftal\u0131k gibi periyotlarla ve belli bir \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 vakf\u0131n kurucusunun ruhu i\u00e7in Kur’ an-\u0131 Kerim’den bir c\u00fcz veya belli surelerin okutulmas\u0131 gibi hususlar bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ek bir gelir teminine y\u00f6nelik d\u00fczenlemeler olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Ahmed A\u011fa b. Mahmud taraf\u0131ndan H. 955\/M 1548’de Bindirekli kasabas\u0131nda kurulan muallimhanenin muallimi i\u00e7in g\u00fcnl\u00fck 3 ak\u00e7e, halifesi i\u00e7in 1 ak\u00e7e \u00fccret tayin edilmi\u015f, ayr\u0131ca her ikisine de g\u00fcnde birer c\u00fcz okumak \u015fart\u0131yla birer ak\u00e7e ek gelir temin edilmi\u015ftir .Ayn\u0131 vak\u0131f\u0131n G\u00f6koba’da kurdu\u011fu muallimhanenin muallimi i\u00e7in 10 ak\u00e7e, halifesi i\u00e7in 1 ak\u00e7e g\u00fcnl\u00fck \u00fccret tayin etti\u011fi, ilave olarak ta yine her ikisine g\u00fcnde birer c\u00fcz okumalar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda birer ak\u00e7e \u00fccret tayin edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

    Kendilerine verilen \u00fccretin yan\u0131nda, Vak\u0131flar\u0131n kendi personeli i\u00e7in sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 me\u015fruta binalar\u0131nda medrese g\u00f6revlilerinin de \u00fccretsiz olarak ikamet edebildikleri g\u00f6r\u00fclmektedir, Dolay\u0131s\u0131yla bar\u0131nma ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n da vak\u0131flar eliyle kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Ayr\u0131ca, g\u00f6revli personele ve medrese \u00f6\u011frencilerine vakf\u0131n imaretinden verilen yemekler de \u00fccretsizdir.<\/p>\n

      \n
    1. \u00d6\u011frenciler \u0130\u00e7in Yap\u0131lan Harcamalar:<\/strong>\n

      Osmanl\u0131 e\u011fitim sisteminde \u00f6\u011frencilere y\u00f6nelik her t\u00fcr hizmetin \u00fccretsiz oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. E\u011fitim \u00f6\u011fretimin yan\u0131nda \u00f6\u011frencilerin ia\u015fe ve ibate ihtiya\u00e7lar\u0131 da paras\u0131z olarak kar\u015f\u0131lan\u0131rd\u0131. \u00d6\u011frenciler medrese h\u00fccrelerinde \u00fccretsiz olarak bar\u0131nd\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131 gibi yemek ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 da ayn\u0131 vakf\u0131n b\u00fcnyesindeki veya civardaki bir ba\u015fka vakfa ba\u011fl\u0131 olan imaretten temin ederlerdi. \u0130maretin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 hizmetten \u00f6\u011frencilerin yan\u0131nda di\u011fer personelin istifade imkan\u0131 da mevcuttur.<\/p>\n

      E\u011fitimin ve sa\u011flanan hizmetlerin tamam\u0131n\u0131n paras\u0131z olmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda<\/strong>, \u00f6zellikle y\u00fcksek dereceli medreselerde talebe-i uluma g\u00fcnl\u00fck ihtiya\u00e7lar\u0131 i\u00e7in belli bir \u00fccretin tayin edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu uygulaman\u0131n hangi seviyeden itibaren ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 konusunda kesin bir \u015fey s\u00f6yleyebilecek durumda de\u011filiz.<\/p>\n

      Mahalle mekteplerinde b\u00f6yle bir uygulama oldu\u011funa dair herhangi bir \u00f6rne\u011fe rastlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, y\u00fcksek dereceli medreseler ile dar\u00fclkurra, dar\u00fclhadis, dar\u00fc’t-t\u0131p gibi ihtisas medreselerinde talebelerin g\u00fcnl\u00fck belirli bir \u00fccrete sahip olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu gibi m\u00fcesseselerin vakfiyelerinde talebelerin de di\u011fer personelle birlikte zikredildikleri ve alacaklar\u0131 \u00fccretlerin kaydedildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. S\u00fcleymaniye medreselerindeki talebelerin her biri i\u00e7in g\u00fcnl\u00fck 2 ak\u00e7e \u00fccret tayin edilmi\u015ftir. Buna ilaveten talebelerin c\u00fcz k\u0131raati ya da kitap istinsah\u0131 gibi faaliyetlerden de ek gelir temin ettikleri anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

      C. Binalar\u0131n Bak\u0131m ve Tamir Masraflar\u0131:<\/strong><\/p>\n

      E\u011fitim hizmetlerinde kullan\u0131lan mektep, medrese ve me\u015fruta binalar\u0131 gibi binalar\u0131n her t\u00fcrl\u00fc bak\u0131m ve tamir masraf\u0131n\u0131n yine ilgili vak\u0131f taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. B\u00fcy\u00fck vak\u0131flarda bu i\u015f i\u00e7in vazifelendirilen temizlik\u00e7ilerin yan\u0131nda benna (in\u015faat ustas\u0131, kalfa), meremmet\u00e7i (tamirci), kur\u015funcu, su yolcu gibi \u015fah\u0131slar da bulunabilmektedir.<\/p>\n

      Vakf\u0131n kurulu\u015fu esnas\u0131nda bu nevi ihtiya\u00e7lar i\u00e7in gerekli tahsisat yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, vakf\u0131n gelir fazlas\u0131 olan zevayidin de yine b\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 tamirler i\u00e7in bir ihtiyat ak\u00e7esi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fclmektedir. Herhangi bir \u015fekilde vak\u0131f binalarda vakf\u0131n faaliyetlerini aksatacak derecede bir hasar meydana gelirse vakf\u0131n kaynaklar\u0131 \u00f6ncelikli olarak bunun giderilmesi y\u00f6n\u00fcnde kullan\u0131lmakta, \u00f6zellikle vakf\u0131n zevayidinden yap\u0131lan \u00f6demeler,vak\u0131f normal i\u015fleyi\u015fine ula\u015f\u0131ncaya kadar ask\u0131ya al\u0131nmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca vak\u0131f binalar\u0131n tamirinde her t\u00fcrl\u00fc teberrudan da istifade edilmektedir .Bunun yan\u0131nda, ihtiya\u00e7 halinde di\u011fer vak\u0131flar\u0131n zevayidine de m\u00fcracaat edilebilmektedir.<\/p>\n

      Vakf\u0131n mal\u0131 durumunun bozulmas\u0131 ve binalar\u0131n\u0131n tamiri imkans\u0131z derecede harap olmas\u0131 durumunda, \u015fayet ihtiya\u00e7 varsa, vakf\u0131n yeniden i\u015fler hale getirilebilmesi i\u00e7in yeni bir hay\u0131r sahibinin devreye girebildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir Bu \u015fekilde vak\u0131f binalar yeniden in\u015fa edilmekte ve vakfa, i\u015fleyi\u015fini normal olarak s\u00fcrd\u00fcrebilmesine yetecek derecede ilave gelir kaynaklar\u0131 temin edilmektedir Baz\u0131 durumlarda ise ilave yapmak yerine yeni bir vak\u0131f te\u015fekk\u00fcl ettirilmesi yoluna gidildi\u011fi de g\u00f6r\u00fclebilmektedir .<\/p>\n

      Zikredilen harcamalar d\u0131\u015f\u0131nda, vak\u0131f amac\u0131na y\u00f6nelik olarak yap\u0131lan faaliyetlerin gerektirdi\u011fi her t\u00fcrl\u00fc masraf yine vakfiyede belirlenen esaslar \u00e7er\u00e7evesinde vakf\u0131n kaynaklar\u0131ndan kar\u015f\u0131lan\u0131rd\u0131. Bunlar i\u00e7inde ayd\u0131nlatma giderleri, \u00e7e\u015fitli merasimlerin icras\u0131 i\u00e7in gerekli harcamalar vb. say\u0131labilir Bu gibi faaliyetlerden vakfiyede \u00f6ng\u00f6r\u00fclmeyenler i\u00e7in ilave vak\u0131flar\u0131n da olu\u015fturuldu\u011fu g\u00f6r\u00fclebilmektedir .<\/li>\n<\/ol>\n

      Mehmet Birekul, 2015<\/strong><\/p>\n ","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Osmanl\u0131 Devleti’nde E\u011fitim Hizmetlerinin Finansman\u0131 Modern devlet maliyesinin \u00fcstesinden gelmekte zorland\u0131\u011f\u0131 konular\u0131n ba\u015f\u0131nda e\u011fitim hizmetlerinin finansman\u0131 meselesi gelmektedir. Temel e\u011fitimden y\u00fcksek dereceli okullara kadar her seviyede e\u011fitim faaliyetlerinin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi i\u00e7in gerekli finansman\u0131n sa\u011flanmas\u0131 devlet b\u00fct\u00e7elerine b\u00fcy\u00fck bir y\u00fck olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu nedenle, ek vergi ve fonlar\u0131n ihdas\u0131 ya da e\u011fitim hizmetlerini fiyatland\u0131rmak suretiyle maliyetinin en az\u0131ndan…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.mbirekul.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/374"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.mbirekul.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.mbirekul.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.mbirekul.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.mbirekul.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=374"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.mbirekul.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/374\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.mbirekul.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=374"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.mbirekul.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=374"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.mbirekul.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=374"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}